БУЯН ХЭШЭГ ҮРШӨӨҺЭН БУРЯАД АРАДАЙ ДУУНУУД

28.05.2026

Post Views: 65

Буряадай уласхоорондын «Алтаргана» наадан 1994 ондо Монголой Хэнтэйн аймагай Дадал сомондо абьяас түгэлдэр буряад арадай дуушадай урилдаанһаа эхилжэ, мүнөө дэлхэйгээр дүүрэн ажаhуужа байhан буряад угсаатаниие нэгэдүүлhэн hүр жабхаланта Ехэ наадан болоhониинь гайхалгүй. Юуб гэхэдэ, буряад арадай хүгжэлтын түүхэдэ үндэһэн заншалта дуу хүгжэм онсо шухала һуури эзэлдэг ха юм.

Нүүдэлшэ арадай урдын дуунууд соо арадай заяа һүлдэнь бадарһан, алтан түүхэнь түүрээгдэһэн, сэсэн мэргэн һургаалнуудынь мүнхэлэгдэһэн. Утаар татажа аялгатаһан уянгата дуунуудай зэдэлээниинь моридой түбэрөөнтэй, хонин hүрэгэй маараантай, һурша номын эшхэрээнтэй, баатарнуудай мүнгэн хуягай ханхинаатай….

ГИННЕСЭЙ НОМДО ОРУУЛАГДАҺАН УРТЫН ДУУН

Буряад-монголшуудай уртын дуун дэлхэйн арадуудай дуунууд сооһоо эгээл орёо, хүндэ гүйсэдхэлгэтэй ба гайхамшагта зэдэлээтэй гэжэ элирүүлэгдэжэ, Гиннесэй туйлалтануудай номдо оруулагдаһан. Мүн 2005 ондо уртын дуун хүн түрэлтэнэй оюунай ехэ бүтээл, монгол үндэһэтэнэй эрдэнитэ уг баялигай зэргэдэ ЮНЕСКО-гой соёлой сангай бүридхэлдэ абтанхай. Энэ хадаа уртын дуунай онсо, гайхамшагта һонин урлалай байһаниие гэршэлнэ. Уудам тэнигэр таталгануудтай, олон янзын аялга хүгжэмэй шэмэглэлнүүдтэй уртын дуун монгол туургата арадуудай соёлой тулгын гурбан шулуунай нэгэниинь гэхэдэ алдуу болохогүй.

Тус дуунай үргэн дэлисэтэй ба уужам эршэтэй зэдэлээниинь хизааргүй үргэн Агууехэ Талын уянгын долгинуудаар сууряатан, зүрхэ сэдьхэл шэмшэрээдэг. Тэрэниие гүйсэдхэгшэ абъяас бэлигтэй дуушад ирагуу баян аялгын угалзатаһан хүгжэмэй дээжээр шагнагшадые сүршэн уяруулдаг.

БОГОНИ ДУУН

Хүнгэн түргэн, согтой залитай аялгатай буряадай богони дуунууд урдын нүүдэлшэдэй үдэр бүриин ажабайдалай шэнжэнүүдые тодорхойгоор зураглан харуулдаг. Ехэнхидээ түрэ нааданай, һүниин түүдэгэй болон бусад наадануудай үедэ гүйсэдхэгдэдэг байһан богони дуунууд мал һүрэг, инаг дуран, түрэл нютагай магтаал болон хүхюутэй, шог ёгто зугаатай сэдэбээр баян удхатай юм.

ХӨӨМЭЙ ДУУН

Буряад-монголшуудай хоолойгоо шахажа дууладаг хөөмэй дуун үндэһэн соёлой үшөө нэгэ гайхамшагта үзэгдэлнүүдэй нэгэн юм. Дуушан нэгэ доро гурбан янзын абяа аялгануудые хоолойһоо гаргажа, һэбшээ һалхинай, харьялһан мүрэнэй, сууряатаһан хадын хабсагайнуудай, амитадай, үнгэтэ шубуудай г.м. байгаалиин абяае дууряадаг. Мүн лэ хөөмэй дуугаар урдын үльгэрнүүд түүрээгдэдэг байһан заншалтай. Иимэ орёо аргаар хүгжэм дуу гүйсэдхэхэ талаантай, оюун бэлигтэй хүнүүд тон үсөөн гэжэ эли.

ДУУНУУД — ҮЛЬГЭРНҮҮД

Олон зуун жэлнүүдэй туршада буряадай үльгэршэд морин хуурай хүгжэм доро урдын домогто үльгэрнүүдые аялгалан түүрээдэг байһан заншалтай. Тиихэдээ 5000-һаа 25000 хүрэтэр мүрнүүдтэй үльгэрнүүдые сээжээр түүрээжэ, домогто баатарнуудай эрэлхэг габьяануудай солые дуудадаг һэн ха.

Yльгэрэй түүрээгдэһэн газарта Хүхэ Мүнхэ Тэнгэриһээ домогто баатарнууд заларан буужа, агнуурида туһалдаг, үбшэн зоболоной ада баршадые сарадаг гэжэ манай элинсэгүүд этигэдэг байһан.

ХАТАР ДУУН — ЁОХОР

Буряад арадай ёохор – юрын хатар наадан бэшэ, харин гүнзэгы нангин удха шанартай ба эди шэдитэ хүсэтэй, буян хэшэг, зол жаргал уряалhан бүтээл. Хэдэн мянгаад жэлнүүдэй саада тээ бии болоhон Ёохор — Юртэмсын, Мүнхэ сагай хүрдын ба дэлхэйн Амидаралай эрьесын hүлдэ тэмдэг. Ёохор хатархада – Мааниин Хүрдэ эрьюулhэнтэй адли заяатай.

Буряад ёохорой дүхэриг – уг гарбалай нэгэдэлэй, юртэмсын мүндэлhэн үндэгэнэй, тэнгэриин наран – найжын, одо мүшэдэй хүдэлөөнэй hүлдэ…

Нэгэ жэгдэ дабтаса доро зэдэлдэг шог зугаатай, баяртай хүхюутэй, захяа һургаалтай ёохорой дуунууд маани тарнинуудай, эди шэдитэ шэбшэлгын үгэнүүдтэй адли хүсэтэй нүлөөтэй гэжэ урдын номууд соо бэшэгдэhэн.

Эртэ урдын сагhаа манай элинсэгүүд түүдэгэй галые дүхэриглэн тойрожо ёохорлодог заншалтай. Түүдэгэй гал – наранай hүлдэ, ёохор – ами наhанай, амидаралай хатар, байдалай дуун…

Альгануудаараа эбтэйгээр хам барилсаад, аялгатан дуулажа, нэгэ жэгдээр хүдэлэн хатарhан хүнүүд зүрхэ сэдьхэлээрээ, элшэтэ hүнэhэн бэенүүдээрээ хамтаран нэгэдэдэг гэжэ эли. Yргэлжэ суг хамта ёохор хатардаг хүнүүд хоорондоо алишье талаар – байдалай, хүдэлмэриин, гэр бүлын г.м. – хододоо эбтэй эетэй байдаг гэжэ урдын сагhаа мэдээжэ. Нэгэ нютагай, омог отогой зониие ба бүгэдэ арад түмэниие нэгэдүүлхэ эди шэдитэй гайхамшагта Ёохор! Мүн лэ хүнүүдые байгаалитай ба газар тэнгэритэй холбохо hүлдэтэй хатар юм.

ДУУ ХҮГЖЭМ – АРАДАЙ НЭГЭДЭЛ

Суг хамта дуу дуулаһан, хүгжэм наадаһан хүнүүдэй уураг тархиин долгинуудынь нэгэдэжэ, зүрхэнэйнь сохидолнууд нэгэ жэгдээр сохилдог гэжэ эрдэмтэд элирүүлһэн. Тиимэһээ суг хамта нэгэ хоорто, ансамбльда дууладаг хүнүүд зүрхэ сэдьхэлээрээ, һанаа бодолоороо нэгэдэжэ, ёһото «нэгэ амитай» болодог гэжэ эли. Тэдэнэр ирагуу һайхан дуу хүгжэм зэдэлүүлхэһээ гадна хүнэй нюдэндэ харагдахагүй ирагуу һайхан сэдьхэлэй долгинуудаар оршон тойронхи байдалаа асари хүсэтэйгөөр арюудхадаг юм.

ТҮРЭЛ АРАДАЙНГАА ДУУНУУДЫЕ ШАГНАЯ, ДУУЛАЯ!

Хуби заяагаа һайн тээшэнь хубилгаха хүсэлтэй хүнүүдтэ гэртээ түрэл арадайнгаа хүгжэм дуунуудые зэдэлүүлэн шагнажа ба өөhэдөө дуулан гүйсэдхэжэ байхада ехэ туhатай гэжэ мэргэжэлтэд тэмдэглэдэг. Дуран тушаа ирагуу hайхан дуунууд — инаг дура, зол жаргал татадаг.

Уйдхар гунигаар халиhан дуунууд мүн лэ тиимэ шаналалтай байдал асаржа болохо. Тиимэhээ удаан шагнаха хэрэггүй, ехэнхидээ баяр жаргалтай дуунуудые гэртээ зэдэлүүлжэ байхань шухала.

Yдэр бүри хаа хаанагүй зэдэлдэг дуу хүгжэмдэ олонхи зон юрынхы юумэндэ мэтээр хандадаг. Yнэн дээрээ, хүгжэмэй аялганууд юртэмсын эгээл орёо ба гайхамшагта таабаринуудай нэгэн юм. Тоо бодолой ба физикын хуули дүримүүдтэ онсолжо мүндэлhэн аялганууд ута ба богони хэмжээнэй сохидолтой долгинуудай хүсөөр хүнэй бэедэ, нэн түрүүн, уураг тархида, хүсэтэй нүлөө үзүүлдэг. Yндэр нарин мэдэрэлэй аялганууд элдэб үбшэнгүүдые эдэгээжэ, наhа утадхаха аргатай. Харин «хүндэ, хатуу» хүгжэмдэ дуратайшуул түргэн саг соо үлбэр тулюур боложо магадгүй гэдэг.

БУРЯАД ХҮГЖЭМЭЙ ЗЭМСЭГҮҮД

Буряад арадай хүгжэмэй үлеэдэг зэмсэг — лимбын аялганууд хүнэй зохёохы талаар оюун бэлиг хүгжөөдэг, уураг тархиин хүдэлөөе ба хадуусые hайжаруулдаг юм.

Хүбшэргэйтэ хүгжэмэй зэмсэгэй – морин хуурай, сууха хурай аялганууд зониие түрүүлэн ударидагшадта, хүтэлбэрилэгшэдтэ ба олзын хэрэг эрхилэгшэдтэ туhатай. Хүнүүдые нэгэдүүлэн хүтэлбэрилжэ, хүсэhэнөө зоригтойгоор бэелүүлдэг абари зан хүгжөөдэг.

Үшөө үни урдын сагһаа буряад арад хурьгаяа голоһон хониной, ботогоёо голоһон тэмээнэй хажууда морин хуураар наадажа, тусхай «Тээгын дуу» дууладаг байһан тухай олондо мэдээжэ. Түрэһэн үринэрөө голоһон амитад дуу хүгжэм шагнахадаа, зүрхэ сэдьхэлээрээ уяржа, нялха түлнүүдтээ гансата мээхэйржэ, хооллуулжа эхилдэгынь гайхалтай юм.

Хүгжэмэй сохидог зэмсэг – хэнгэрэгэй абяанууд мүнгэ зөөри, эд баялиг татадаг. Тиимэ зэмсэгэй үгы hаань, миин альгаа ташажа гү, али гэбэл, шэрээгэй захада тоншожо абяаень адляар hажаажа гаргахада, мүн лэ туhалдаг гэжэ хэлэгдэнэ.

Хүгжэмэй сууряатадаг зэмсэгэй – хонхын жэнгирээн, түбэдэй дууша аягануудай зэдэлээн амгалан тайбан ба элбэг дэлбэг байдалай, буян хэшэгэй долгинуудые татажа үршөөдэг. Yшөө тус нангин хэрэгсэлнүүдэй абяанууд хүнэй hанаhан хүсэлнүүдые бэелүүлхэдэ туhатай.

ТҮГЭСХЭЛ

Ган гасуурта, хүйтэндэ тэсэбэритэй, үндэhэ, эшэ бүхэтэй, алтан холтоhотой алтаргана ургамалдал буряад һайхан дуу хүгжэмнай арадай эрдэнитэ баялигаар саашадаа хүгжэн зэдэлхэ болтогой! Тэрээнтэй хамта буряад угсаатанай хоорондохи харилсаан улам бэхижэжэ, hайхан үйлэ хэрэгүүд дэлгэржэ, зол жаргалтай, амгалан тэнюун ажаhуухамнай болтогой! Хүн бүхэнэй сэдьхэл зүрхэндэ «бидэ буряад улад зон гээшэбди» гэһэн нангин hайхан мэдэрэл улам түрэхэнь болтогой!

Буряад араднай һалбарха болтогой! Алтарганын наадан мандаха болтогой!

Баирма Соктоева.